Rechtsbescherming

Dementie vermindert het vermogen om eigen wensen kenbaar te maken. Iemand met dementie kan op een bepaald moment zijn belangen niet meer zelf behartigen. Welke rechten heeft hij dan? Wie treedt namens hem op? En welke rechten hebben zijn vertegenwoordigers? Het is belangrijk om wensen vast te leggen en zaken tijdig te regelen. Als de diagnose dementie is gesteld, zouden mensen dat zo gauw mogelijk moeten doen. Maar beter is nog om vóór dat moment vast te leggen wie voor jou beslissingen mag nemen als je dat zelf niet meer kunt. En over of en hoe je behandeld wilt worden als je iets overkomt. Een Alzheimer Café bijeenkomst over dit thema kan de bezoekers aanzetten over deze onderwerpen na te denken en wensen voor later op papier te zetten.

Begrippen

Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (WGBO)

De WGBO regelt de relatie tussen arts en patiënt. Daarbij horen allerlei rechten en plichten. Zo heeft de arts de plicht te informeren over de huidige gezondheidstoestand van de patiënt. Ook moet hij hem informeren over de vooruitzichten, aard en doel van onderzoek en behandeling, te verwachten gevolgen en de risico’s hiervan voor de gezondheid van de patiënt. En of er andere behandelingen zijn die in aanmerking komen.

De patiënt heeft het recht om op basis van deze informatie te beslissen of hij toestemming geeft voor onderzoek of behandeling, op een second opinion en op inzage in zijn medisch dossier. Als hij deze informatie niet meer kan bevatten, of niet meer kan overzien welke gevolgen deze beslissingen voor hem hebben, dan moet de arts een vertegenwoordiger bij de behandeling betrekken. Dat kan een mentor of curator zijn, en is die er niet dan (in deze rangorde) de partner, een ouder, een kind of een broer of zus.

De vertegenwoordiging via de WGBO is alleen mogelijk als de patiënt wilsonbekwaam is. Bij acute situaties (bijvoorbeeld een slagaderlijke bloeding) geldt de eis van voorafgaande toestemming van een vertegenwoordiger niet. Dat geldt ook voor niet-ingrijpende behandelingen en verrichtingen, zoals het verwijderen van een splinter. De arts mag niet behandelen als de patiënt zich ertegen verzet, behalve in een ernstige of levensbedreigende situatie.

Wet Zorg en Dwang

De Wet zorg en dwang (Wzd) beschermt mensen met een psychogeriatrische aandoening - zoals dementie - of een verstandelijke beperking tegen onnodige onvrijwillige zorg. Het uitgangspunt is ‘Nee, tenzij’. Na een voorbereidingstijd van 10 jaar is de wet op 23 januari 2018 aangenomen door de Eerste Kamer. Hij treedt in werking op 1 januari 2020. De Wzd gaat in de ouderen- en de gehandicaptenzorg de wet BOPZ vervangen. 

Meer artikelen over de Wet zorg en dwang lees je hier en hier.

Mentorschap

Als iemand niet meer zelf kan beslissen over verzorging, verpleging, behandeling en begeleiding wordt een (familie)mentor benoemd die daarover (zoveel mogelijk samen met de betrokkene) beslist. Met een mentorschap wordt de betrokkene op het persoonlijke vlak beschermd.

Een mentor behartigt dus de belangen van de betrokkene op het gebied van verzorging, verpleging, behandeling en begeleiding. Een mentor kan een familielid of naaste zijn.

Mentoren worden in alle gevallen benoemd door een kantonrechter. Deze kan de mentor jaarlijks vragen een kort verslag te schrijven over de manier waarop hij het mentorschap heeft ingevuld.

Bewindvoering

Als iemand niet meer zelf mag beslissen over zijn financiën en bezittingen wordt een (familie)bewindvoerder benoemd die daarover (zoveel mogelijk samen met de betrokkene) beslist. Met een onderbewindstelling wordt het vermogen van de betrokkene beschermd.

De bewindvoerder behartigt de belangen van de betrokkene op het gebied van financiën en bezittingen en houdt de boekhouding bij. Een bewindvoerder kan een familielid of naaste zijn of een professionele vertegenwoordiger.

Bewindvoerders worden in alle gevallen benoemd door de kantonrechter. Ze moeten jaarlijks verantwoording afleggen aan  de kantonrechter. Deze controleert het werk van de bewindvoerder.

Curatele

Als iemand zijn handelingsbekwaamheid verliest en dus niet meer zelfstandig rechtshandelingen kan verrichten, kan een (familie)curator worden benoemd om de persoon, curandus genaamd, te vertegenwoordigen. Met een ondercuratelestelling worden persoon en vermogen beschermd.

Curatele is een maatregel die meer bescherming biedt dan bewindvoering en mentorschap

De curator behartigt de belangen van de betrokkene op het gebied van financiën en bezittingen én op het gebied van verzorging, verpleging, behandeling, en begeleiding. Een curator kan een familielid of naaste zijn of een professionele vertegenwoordiger.

Curatoren worden in alle gevallen benoemd door de kantonrechter en moeten verantwoording afleggen op het gebied van geld en bezittingen en de keuzes die worden gemaakt binnen de zorg, verpleging, behandeling en begeleiding. De kantonrechter controleert de curator.

Wilsonbekwaam

  • Wilsbekwaamheid heeft te maken met beslissingen over zorg en gezondheid. Iedereen is wilsbekwaam, tenzij een deskundige arts heeft vastgesteld dat iemand voor een bepaalde beslissing wilsonbekwaam is.
  • De diagnose dementie betekent niet dat de persoon meteen niet meer wilsbekwaam is. Zeker nu de diagnose dementie steeds vaker al in een vroeg stadium kan worden gesteld, kan de persoon nog veel zaken zelf regelen. Iemand is namelijk wilsbekwaam totdat het tegendeel blijkt. Bij het bepalen van wilsbekwaamheid gaat het om de vraag of de persoon met dementie de gevolgen van haar eigen handelingen, situatie of beslissing nog kan begrijpen. Als het onduidelijk is of iemand nog wilsbekwaam is, kan een gespecialiseerde arts om een oordeel worden gevraagd. Ook een notaris, (kanton)rechter, mentor, bewindvoerder of curator kunnen in hun werk voor de vraag komen te staan of iemand nog wilsbekwaam is. 

Lees hier meer over dementie en wilsbekwaamheid.

Inspiratie voor opbouw van de bijeenkomst

Hoe benader je het onderwerp?

  1. Onderwerp: het onderwerp rechtsbescherming is zo breed dat het verstandig is om van te voren te trechteren. Wat wil je bespreken en wees daar ook duidelijk over in communicatie/aankondiging.
     
  2. Doelgroep: wie nodig je uit? Notaris, professionele mentor, regio coördinatoren Stichting mentorschap Nederland, bewindvoerder, jurist familierecht? Belangrijk is dat de gastspreker komt om in gesprek te gaan en niet om zijn/haar eigen diensten te verkopen.
     
  3. Praktisch: benader het taaie onderwerp vanuit de praktijk met praktische voorbeelden. Voorbeeld: Hoe ga je om met opdringerige energiemaatschappijen die verkopen aan een persoon met dementie? Hoe ga je om met onverantwoorde aankopen? Kopen via internet, betaalde websites etc.
     
  4. Vragen: stimuleer bezoekers om ervaringen te delen en vragen te stellen.

Materialen

  1. Artikel Denkbeeld
    Je leest in een notendop over vertegenwoordiging en rechtsbescherming bij dementie in dit artikel uit Denkbeeld, het tijdschrift voor psychogeriatrie.
     
  2. Voorbeelden
    Mogelijke onderwerpen rechtsbescherming met vragen

     
  3. Brochure rechtsbescherming
    De brochure Rechtsbescherming bij dementie benadrukt het tijdig vastleggen van je wensen voor later, en hoe je dat kunt doen. N.B. Najaar 2019 verschijnt een nieuwe versie van deze brochure: Regelen bij dementie.
     
  4. Filmpje mentorschap Stichting West Brabant
    Dit filmpje over financieel misbruik is een goede illustratie van problemen waar een mentor mee te maken kan krijgen.
     
  5. Interessante websites 

    https://www.goedvertegenwoordigd.nl/
    https://dementie.nl/